تسعی الدراسة الحالیة، ذات المنهج الوصفی التحلیلی، المبنیة علی نظریات الإمام الخامنئی، إلی معرفة سبب تغییر الموقف بالنسبة لحدیث الثقلین، والذی کان یعتمد علی المنهج الحدیثی حتی القرن الثالث عشر، ومن ثم تم تغییره إلی المنهج الکلامی. یمکن لهذا الموقف أو النظرة الجدیدة أن تبین بوضوح مصداق أهل البیت (ع) فی آیة التطهیر. إن إتجاه سماحة القائد حول هذا الحدیث یشبه إتجاه الإمام الراحل(ره) وآیة الله البروجردی والعلامة السید شرف الدین العاملی، وهو إتجاه کلامی-تقریبی. علی عکس حقیقة أنه حتی القرن الثالث عشر، لم یستخدم علماء الشیعة-إتباعاً لأهل البیت-هذا الحدیث فی المواضیع الکلامیة المتعلقة بالإمامة، فإنهم یعتقدون أنه الیوم، وبنفس المنهج الکلامی، یمکن أن یشکل هذا الحدیث أحد أسس التقارب بین أتباع المذاهب الإسلامیة وتبریراً لذلک یمکن القول أن قدیماً، ولتباین الآراء فی تحدید مصادیق أهل البیت(ع)، کانت أسباب الإساءة إلی هذا الحدیث متاحة لأمثال العباسیین، أما الیوم ومع زوال أجواء ذلک العصر ووجود أدبیات مشترکة نسبیاً بین الأمة فی تحدید مصادیق أهل البیت (ع) وإستناداً إلی هذا الحدیث، یمکن تقدیم تفسیر واضح لآیة التطهیر ودعوة أتباع جمیع المذاهب إلی محبة أهل البیت (ع) والتمسک بهم وإقامة الوحدة والتعاطف فی ظل وجودهم.

چکیده فارسی:این مقاله به بررسی، تحلیل و نقد دیدگاه سید محمود آلوسی، صاحب تفسیر روح المعانی، درباره آیه تطهیر می پردازد. ایشان از یک سو، نظر مفسران شیعه و بسیاری از مفسران اهل سنت را مبنی بر دلالت آیه تطهیر بر عصمت آل عبا رد کرده و حتی نزول این آیه در مورد ایشان را نمی پذیرد. از سوی دیگر، دایره مصادیق «اهل البیت» را فراتر و عام تر از اصحاب کساء در نظر گرفته و افراد دیگری از قبیل همسران پیامبر (ص) را داخل در این حکم می داند. به اعتقاد آلوسی، اصحاب کساء، نه یگانه مخاطب و مصداق اهل البیت، بلکه ایشان مخاطبی از مخاطبان و مصداقی از مصادیق آن به حساب می آیند. این پژوهش، بر آن است که با اتکا به آیات قرآن کریم و روایات معصومین (ع) و با استناد به نظر اندیشمندان شیعه و اهل سنت، نظر این مفسر را مورد نقد و بررسی قرار دهد.   چکیده عربی:هذه المقاله تتطرقت إلی تبیین و نقد وجهة نظر السید محمود الآلوسی صاحب تفسیر «روح المعانی» حول آیة التطهیر. فقد أنکر من جهة رأی مفسری الشیعة و کثیر من مفسری السنه حول دلالة آیة التطهیر علی عصمة اهل الکساء (علیهم السلام) و حتی أنه لا یعتقد بنزول الآیه فیهم. و من جهه أخری فالآلوسی یعتقد بأن مفهوم أهل البیت یشمل شخصیات اخری مثل زوجات النبی (ص) و یقول بأن الخطاب فی هذه الآیة لا یقتصر علی أصحاب الکساء فحسب بل إن أصحاب الکساء هم أحد المخاطبین فیها.تحاول هذه الدراسة أن تبین و تنقد آراء هذا المفسر، إعتمادا علی الآیات القرآنیة و روایات الائمة المعصومین (ع) و استنادا إلی آراء مفکری الشیعة و السنة.

چکیده فارسی:آیه تطهیر یکی از پرمناقشه ترین آیات قرآن بین مفسران فریقین پیرامون مساله عصمت اهل بیت علیهم السلام است. مفسران شیعه «اهل البیت» را مختص خمسه طیبه علیهم السلام می دانند و در مقابل، برخی از مفسران اهل سنت «اهل البیت» را مختص زنان پیامبر، برخی دیگر شامل زنان پیامبر و خمسه طیبه و برخی دیگر آن را اعم از خویشان و اقوام پیامبر و... می دانند. در این بین یکی از ادله مفسران شیعه بر این ادعا، «تغییر ضمیر» از جمع مونث به جمع مذکر در آیه تطهیر است. این پژوهش با رویکردی توصیفی- تحلیلی جهت نقد و ارزیابی این مطلب، به واژه شناسی کلمه «اهل» و موارد استفاده آن در لغت و قرآن پرداخته و به این نتیجه رسیده است که هر چند با استشهاد به شواهد تاریخی و استناد به روایات متقن، می توان ثابت کرد «اهل البیت» اختصاص به خمسه طیبه دارد، اما استناد اغلب مفسران شیعه به «تغییر ضمیر» محل بحث و تامل است. چکیده عربی:آیة التطهیر من أکثر آیات القرآن التی اثیر حولها جدل بین مفسّری الفریقین فی ما یخص مسألة عصمة أهل البیت علیهم السلام. مفسروا الشیعة یعتبرون کلمة أهل البیت مختصّة بالخمسة الطیّبین، وفی المقابل یری قسم من مفسّری أهل السنّة ان أهل البیت هم نساء النبی، بینما یقول قسم آخر منهم ان هذه الکلمة تعنی نساء النبی والخمسة الطیّبین، فیما یقول آخرون انها اوسع معنًی وتشمل جمیع آل النبی واقاربه وما إلی ذلک. ومن بین الادلة التی یستدل بها الشیعة علی صواب رأیهم هو تغییر الضمیر فی هذه الآیة من جمع المؤنت إلی جمع المذکر. ینطلق هذا البحث من توجه وصفی تحلیلی لتقییم ونقد الاستدلال. فیتناول کلمة «أهل» ویتقصی موارد استعمالها فی اللغة والقرآن، لیتوصل من خلال ذلک إلی نتیجة مفادها ان الاستشهاد بالادلة التاریخیة والاستناد إلی الاحادیث الشریفة یکفی لاثبات ان کلمة أهل البیت تختص بالخمسة الطیّبین، إلا أن استناد معظم مفسری الشیعة الی «تغییر الضمیر» جدیر بالبحث والنظر.

چکیده فارسی:آیه تطهیر یکی از ادله شیعه بر عصمت اهل بیت پیامبر علیهم السلام است و از جهات مختلفی درباره آن بحث شده است. یکی از جنبه هایی که کمتر به آن پرداخته شده، استقلال نزول آیه و تاثیر آن در ظهور و فهم معنای آیه است. در این مقاله پس از تبیین اینکه پیوستگی در نزول، شرط تحقق سیاق معتبر است، استقلال نزول آیه با شواهد درونی و ادله بیرونی اثبات می شود و آثار آن در معنای لام در «لیذهب»، متعلق و مفعول «یرید»، تکوینی بودن اراده و دلالت آیه بر عصمت اهل بیت و تعیین معنا و مصادیق اهل بیت در این آیه، تبیین و با روایات تایید خواهد شد.   چکیده عربی: آیة التطهیر واحدة من الأدلة التی یتمسک بها الشیعة لاثبات عصمة أهل بیت النبی (ع)، و قد تم بحثها من جوانب و زوایا متعددة، الا ان احد الجوانب التی قلما حظیت بالاهتمام هی قضیة استقلالیة نزول هذه الآیة، و مدی تأثیر هذه الاستقلالیة فی ظهور معنی الآیة و فهمها. فی هذه المقالة، نأتی من بعد بیان ان التوالی والترابط فی النزول، شرط لتحقیق السیاق المعتبر، إلی اثبات استقلال نزول الآیة بشواهد داخلیة و أدلة خارجیة، و مدی تأثیر ذلک فی معنی اللام فی عبارة «لیذهب»، متعلق و مفعول «یرید» تکوینیة الإرادة و دلالة الآیة علی عصمة أهل البیت. و تعیین معنی و مصادیق أهل البیت فی هذه الآیة. و یتم تبیین ذلک مدعما بالروایات.

چکیده فارسی: واژه «اهل بیت» مشترک لفظی است که در مصادیق مختلف استعمال گردیده است، این واژه در آیه تطهیر، به ظاهر یکی از چالش های مهم قرآنی است؛ زیرا از سویی قائلان به شمولیت زنان پیامبر وحدت سیاق را ملاحظه نموده اند و برای آن استدلال اقامه کرده اند و در مقابل قائلان به عدم شمولیت زنان پیامبر با تغییر خطاب آیه به استدلال آن پرداخته اند. مقاله حاضر با روش عقلی و نقلی درصدد کشف هویّت معنایی و مصداقی «اهل بیت» از نظر متکلمان و مفسران فریقین بوده و معتقد است؛ امامیه و بسیاری از عامه، واژه «اهل بیت» را در زمان نزول به معنای أخص؛ یعنی «اصحاب کساء» اطلاق نموده و در مقابل، برخی با دلایل عقلی و نقلی، دچار ابهام گردیده و ظواهر را بر نصوص، مقدّم داشته اند. این پژوهش با رهیافت به قرائن داخلی و خارجی، نقدهای فراوانی ازجمله قَبض و بَسط مفهومی، روایات ضعیف السند، توجیه ادبی، توقیفی بودن آیه و غلبه نصوص بر ظواهر را وارد دانسته و معتقد است، تلقی شمولیت زنان پیامبر دارای پارادوکس فاحش علمی است. چکیده عربی: کلمة «أهل البیت» مشترک لفظی یُستعمل فی مصادیق مختلفة. هذه العبارة التی وردت فی آیة التطهیر تمثّل فی الظاهر واحدة من القضایا القرآنیة المهمة المثیرة للجدل. فالقائلون بشمولها لکل نساء النبی أخذوا بنظر الاعتبار وحدة السیاق واستدلوا بها، وفی المقابل قال آخرون بعدم شمولها لکل نساء النبی واستدلوا علی ذلک بتغیر خطاب الآیة. هذا البحث اعتمد الاسلوب العقلی والنقلی للکشف عن دلالة ومصداق «أهل البیت» فی رأی متکلمی ومفسری الفریقین، ویری أن الإمامیة وکثیراً من العامّة اطلقوا کلمة «أهل البیت» فی زمان النزول بالمعنی الأخص؛ یعنی «اصحاب الکساء» وفی المقابل هنالک مَن قدّموا الظواهر علی النصوص. یأخذ هذا البحث بمقاربة القرائن الداخلیة والخارجیة وأثاروا انتقادات کثیرة منها القَبض والبَسط المفهومی، وروایات ضعیفة السند، والتبریر الأدبی، وتوقیفیة الآیة، وغلبة االنصوص علی الظواهر، ویعتقدون أن القول بشمول الآیة لکل نساء النبی یدل علی تناقض علمی فاضح.

چکیده فارسی:قرآن کریم دارای ظاهر و باطنی است. این ویژگی یکی از علل جاودانی قرآن است و موجب خارج شدن فهم حقیقت و اسرار کامل آن از دسترس عموم شده است. یکی از آیات دال بر این حقیقت آیات 79- 77 واقعه است که به آیه مس نامبردار است. بررسی منابع تفسیری فریقین نشان دهنده ارتباط وثیق آیه مس با آیه تطهیر است. نتایج تحقیق حاضر بیانگر آن است که برداشت فقهی متداول از آیه مس مبنی بر استفاده حرمت مس آیات قرآن بدون طهارت، فاقد دلیل محکم است. بر اساس این آیه شریفه مفسران حقیقی قرآن کسانی هستند که با تمام وجود مطهرشان مخاطب آیات الهی بوده و به مقام عصمت رسیده اند. در عین حال، آنان که از صفای باطن برخوردار و در مسیر سیر و سلوک الی الله گام های موثر برداشته و به میزانی از طهارت ظاهر و باطن دست یافته اند، به اندازه ظرفیت وجودی و عظمت روحی و طهارت باطن خود، بهره هایی از آن دریای حقیقت داشته و آن را در اختیار دیگران قرار خواهند داد. چکیده عربی:للقرآن الکریم ظاهر وباطن. وهذه الخاصیّة واحدة من اسباب خلوده وبعده عن متناول العموم لمن یرید منهم فهم حقیقته وکامل أسراره. ومن الآیات الدالة علی هذه الحقیقة هی الآیات 77- 79 من سورة الواقعة التی تُسمّی بآیة المسّ. یتضح من خلال تقصّی المصادر التفسیریة للفریقین وجود صلة وثیقة بین آیة المس وآیة التطهیر. وتظهر نتائج هذا البحث ان الفهم الفقهی المتداول لآیة المس الذی یقول بحرمة مسّ آیات القرآن من غیر طهارة لیس له دلیل رصین. المفسّرون الحقیقیون للقرآن- استناداً إلی هذه الآیة الکریمة- هم من تتوجّه إلیهم خطابات الآیات الالهیة بکل وجودهم ونالوا مقام العصمة. وفی الوقت ذاته فان من قطعوا اشواطاً وخطوات مؤثرة فی طریق السیر إلی الله وغدوا علی درجة من صفاء الباطن وطهارة الروح، ینالون شیئاً من هذا البحث الغامر بالحقائق علی قدر استیعابهم الوجودی وطهارة روحهم وباطنهم، ویقدمون ما نالوه إلی الآخرین.

امامت یکی از رحمت های الهی است که برای بشر در نظر گرفته شده و پروردگار منان بارها ارزش والای آنان را در آیات قرآن کریم به شکلی واضح و قرینه دار بیان کرده است که اهل علم می توانند آن را درک کنند. اهل بیت افراد عادی بودند که به این مقام رسیدند، آنگونه که پیامبر گرامی فرمود: «انّما انا بشرُ مثلُکُم یوحی الی أنما إلهُکم الهٌ واحدُ». ائمه علیهم السلام همه یک درجه و یکسان نبودند و هر کدام مقامی خاص داشتند. خداوند نعمت وجود اهل بیت و اهل عصمت را به انسان عطا کرده است تا هرگز از راه هدایت دور نشود.   چکیده عربی: تعتبر الإمامة من النعمات الإلهیة التی وهبها الله تعالی لعباده حیث صرّح فی کتابه العزیز بمکانة الأئمة علیهم السلام تارة، وأومأ إلی منزلتهم الرفیعة تارة أخری. کان الأئمة علیهم السلام من البسطاء غیر أنهم وصلوا إلی هذه المراتب الرفیعة، وکما قال الله تعالی لنبیه)ص): (قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ أَنَّمَا إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ) هذا ولم تکن درجات الأئمة علیهم السلام، واحدة، بل کلّ منهم یتمیز بمکانة خاصة عندالله الذی وهب هذه النعمة للبشریة کی لایضل الطریق أبدا.

این مقاله در زمینة کلام اسلامی به بررسی دلالت یک آیة مهم قرآنی بر عصمت انبیاء می پردازد. دلایل عقلی و نقلی متعددی بر اعتقاد عصمت مطلق انبیاء از سوی متکلمان شیعی اقامه شده است. موضوع این مقاله بررسی دلالت آیة «لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ» است. بر اساس این آیه، عهد خداوند، نبوت یا امامت، به ظالمان نمی رسد. هر گناهی، صغیره یا کبیره، مصداق ظلم است؛ بنابراین عهد نبوت خداوند به شخص گناهکار نمی رسد؛ بلکه تنها به شخص معصوم می رسد. اختلاف بر سر شمول معنای ظالم بر کسی است که مرتکب گناهی در گذشته شده و سپس توبه نموده و پرهیزکار شده است. متکلمان شیعی معتقدند چون کلمة «الظالمین» در آیه عام است، شامل چنین شخصی نیز می شود. بنابراین، نبی و امام باید معصوم مطلق باشد. نگارنده همانند برخی از متکلمان اسلامی معتقد است چون «ظالم» اسم مشتق است و بر اساس مباحث الفاظ در علم اصول، اسم مشتق، حقیقت در متلبس به مبدأ است، بنابراین ظالم به کسی گفته می شود که متلبس به صفت ظلم است نه آنکس که از ظلم توبه نموده و در حال حاضر، لباس تقوا و پرهیزکاری به تن کرده است. بنابراین، آیه دلالت بر عدم شمول عهد نبوت به ظالمان بالفعل دارد نه کسی که قبلا مرتکب ظلمی شده باشد و سپس توبه نموده باشد.

چکیده فارسی: آیه تطهیر از آیات محوری در اثبات عصمت پیامبراکرم| و خواص ذرّیّه آن حضرت است که از دیرزمان میان مفسران فریقین مورد بحث بوده است. مفسران اهل سنت بدون ارائه دلیل و صرفاً با تکیه بر قرینه سیاق و واژه شناسی کلمه «البیت»، شمول آیه را همه اعضای خانه پیامبر| از قریش و در مواردی نیز به گستره بنی هاشم اختصاص داده اند. پژوهش پیش رو با بررسی محتوای آیه شریفه و ابهام زدایی از فقرات آن توسط آیات ناظر به موضوع و با تکیه بر نصوص صریح و قرائن موجود، ضمن تشکیک در تفاسیر اهل سنت و اثبات عدم هماهنگی تفاسیر با دیگر آیات قرآن نسبت به اثبات انحصار معنای مستفاد از آیه شریفه در عصمت انوار خاصه^ به تبیین مفاد آیه پرداخته است. نتیجه پژوهش آن است که آیه 33 احزاب بدون هیچ سنخیتی با مباحث آیات قبل و بعد، نزولی مستقل داشته است. چکیده عربی: آیة التطهیر من الآیات المحوریة فی اثبات عصمة النبی الکریم| وخواص ذرّیته، وقد کانت منذ القِدم موضع نقاش بین مفسری الفریقین. فقد ذهب مفسرو أهل السنّة، ودون الإتیان بأی دلیل، وبمجرد الاستناد الى قرینة السیاق وبالأخذ بالمعنى اللغوی لکلمة «البیت»، الى القول بشمول الآیة لجمیع أعضاء بیت النبی| من قریش، وفی حالات اخرى خصصوها فی نطاق بنی هاشم. یتناول هذا البحث تبیین مفاد هذه الآیة الشریفة من خلال دراسة محتواها، وتبدید ما یکتنف فقراتها من غموض وذلک عن طریق الاستعانة بالآیات الدالة والمتعلقة بالموضوع وبالاستناد الى النصوص الصریحة والقرائن الموجودة، طبعاً مع التشکیک بما ورد فی تفاسیر أهل السنّة واثبات عدم انسجام التفاسیر مع الآیات القرآنیة فی ما یخص اثبات انحصار المعنى المستفاد من الآیة الشریفة فی عصمة تلک الشخصیات النورانیة بعینها. وهکذا تخلص نتیجة البحث الى أن الآیة 33 من سورة الأحزاب کانت ذات نزول مستقل زمن غیر أیّة سنخیة مع ما قبلها ما بعدها من الآیات.

از دیر باز در بارة شأن نزول آیه 108 سوره توبه اختلاف نظر بوده که دربارة مسجد قبا یا مسجد پیامبر نازل شده است. درمیان اهل سنت دو دیدگاه و دو دسته روایات وجود دارد. گروهی به استناد روایات و برخی قراین دیگر گفته اند منظور مسجد قباست. این روایات از نظر سند ضعیف و از نظر محتوی قابل تردید است راویان اصلی این روایات کعب الاحبار، عبدالله بن سلام، وابو هریره بوده اند وتوسط شرحبیل وشهر بن حوشب رواج یافته است. دستة دوم روایاتی که گویند منظور مسجدپیامبر است. این روایات از نظر سند صحیحه می باشند تعدادی از دانشمندان اهل سنت همین دیدگاه را ترجیح داده داند. در کتابهای روایی شیعه نیز چند روایت رسیده که منظور مسجد قباست این روایات نیز از نظر سند ضعیف هستند. مفسران شیعه به استناد این روایات و روایات اهل سنت گفته اند منظور مسجد قباست. براساس روایات صحیحه تردیدی نیست که منظور مسجد پیامبر است وبراساس شواهد وقراینی که وجود دارد قوی به نظر می رسد که منظور از فیه رجال اهل بیت پیامبر باشند. تازه های تحقیق خلاصه ونتیجه از سوی اهل سنت دودسته روایات رسیده 1 – روایاتی که گویندمنظور مسجد قباست ازنظرسند ضعیف وبرخی به عبد الله بن سلام وکعب الاحبار یهودی می رسد ازنظر محتوی نیز ایراداتی دارد. 2 روایاتی که گویند منظور مسجد پیامبراست از نظر سند صحیحه می باشند. 3 تعدادی ازمفسران اهل سنت همین را اختیار نموده وگفته اند منظور مسجد پیامبراست. از سوی شیعه. 1-از سوی شیعه نیز چند روایت رسیده که منظور مسجد قباست لیکن ازنظر سند ضعیف وقابل استنادنمی باشند. 2-مفسران شیعه به همین روایات کافی و عیاشی و روایات اهل سنت استناد نموده اند. 3-با توجه به ضعف سند روایات مسجد قبا وصحیحه بودن مسجد پیامبر و شواهدی که در این آیات وآیات دیگر وجود دارد، می توان استنباط کرد که منظوراز فیه رجال اهل بیت رسول خداست. بعید نیست که دشمان اهل بیت آن روایات را جعل کرده باشند تا مردم را از تفسیر واقعی این آیه بازدارند چنانک در برخی آیات دیگر انجام دادند